วันจันทร์ที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2555

การมีส่วนร่วมของชุมชน


  แนวคิดการมีส่วนร่วมของประชาชน  (People’s Participation)  ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการพัฒนาชนบท ทั้งนี้ ตั้งแต่แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 5  ที่มุ่งเน้นคนเป็นสำคัญมากกว่าการเติบโตทางเศรษฐกิจ  ได้พยายามเปลี่ยนแปลงแนวทางการพัฒนาจากระดับบนลงล่าง  (Top - down)  มาเป็นจากระดับล่างขึ้นบน (Bottom - up)  แนวทางดังกล่าวสอดรับกับแนวคิดของ  โอคเลย์  (Oakley. 1984 : 17) ได้กล่าวว่า   แนวทางจากระดับล่างขึ้นบนนี้  เกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับแนวคิดการมีส่วนร่วมของประชาชน   ซึ่งเป็นสิ่งที่ขาดหาย (Missing ingredient)ในกระบวนการพัฒนา  การมีส่วนร่วมของชุมชนนั้น มีนักวิชาการได้อธิบายและให้ความหมาย  ปัจจัย  ขั้นตอนการมีส่วนร่วมของชุมชน  รูปแบบของชุมชนต่อการมีส่วนร่วมในการจัดการศึกษาไว้มากมาย  ซึ่งผู้วิจัยได้นำมากล่าวไว้เท่าที่จำเป็นและ
สอดคล้องกับแนวทางการศึกษา ดัง
นี้
 1.    ความหมายของการมีส่วนร่วมของชุมชน
     การมีส่วนร่วมของชุมชนนั้นมีนักวิชาการหลายท่านได้ให้ความหมายไว้ดังนี้
  โคเฮนและอัฟฮอฟ  (Cohen and Uphoff. 1981 : 6)  ได้ให้ความหมาย  การมีส่วนร่วมของชุมชนว่า  สมาชิกของชุมชนต้องเข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องใน  4  มิติ  ได้แก่ 
1.       การมีส่วนร่วมการตัดสินใจว่าควรทำอะไรและทำอย่างไร
2.      การมีส่วนร่วมเสียสละในการพัฒนา รวมทั้งลงมือปฏิบัติตามที่ได้ตัดสินใจ
3.      การมีส่วนร่วมในการแบ่งปันผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากการดำเนินงาน
4.      การมีส่วนร่วมในการประเมินผลโครงการ
                                   โดยสร้างโอกาสให้สมาชิกทุกคนของชุมชน ได้เข้ามามีส่วนร่วมช่วยเหลือและเข้ามามีอิทธิพลต่อกระบวนการดำเนินกิจกรรมในการพัฒนา รวมถึงได้รับผลประโยชน์จากการพัฒนานั้นอย่างเสมอภาค  องค์การสหประชาชาติ  (United  Nation. 1981 : 5)  และ
รีเดอร์  (
Reeder. 1974 : 39)  ได้ให้ความหมายเจาะจงถึงการมีส่วนร่วม  ว่าการมีส่วนร่วมเป็นการปะทะสังสรรค์ทางสังคม  ทั้งในลักษณะการมีส่วนร่วมของปัจเจกบุคคล  และการมีส่วนร่วมของกลุ่ม
                          นอกจากนี้ สุชาดา  จักรพิสุทธิ์ (ออนไลน์. 2547) ศึกษาเรื่องชุมชนกับการ          มีส่วนร่วมจัดการศึกษา  สรุปได้ว่า การมีส่วนร่วมของชุมชน  แบ่งได้ออกเป็น  2  ลักษณะ  ได้แก่
                                           1.    ลักษณะการมีส่วนร่วมจากความเกี่ยวข้องทางด้านเหตุผล โดยการเปิดโอกาสให้สังคม องค์กรต่างๆ ในชุมชน ประชาชนมีบทบาทหลักตามสิทธิ  หน้าที่ในการเข้ามามีส่วนร่วมในการดำเนินงาน  ตั้งแต่การคิดริเริ่ม  การพิจารณาตัดสินใจ วางแผน การร่วมปฏิบัติและการรับผิดชอบในผลกระทบที่เกิดขึ้น รวมทั้งส่งเสริม ชักนำ สนับสนุนให้การดำเนินงานเกิดผลประโยชน์ต่อชุมชนตามจุดมุ่งหมายที่กำหนดด้วยความสมัครใจ
                                           2.    ลักษณะการมีส่วนร่วมจากความเกี่ยวข้องทางด้านจิตใจ เป็นการมีส่วนร่วมของชุมชน  ที่การเกี่ยวข้องทางด้านจิตใจ อารมณ์  รวมทั้ง  ค่านิยมของประชาชนเป็นเครื่องชี้นำตนเองให้เข้ามามีส่วนร่วม  แสดงความคิดริเริ่มสร้างสรรค์  การกระทำให้บรรลุวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้  ทำให้ผู้ที่เข้ามามีส่วนร่วม  เกิดความผูกพัน  มีความรู้สึกรับผิดชอบต่อกิจกรรมที่ดำเนินงานด้วยความสมัครใจ
                                   จากแนวคิดและทัศนะที่ได้กล่าวมาข้างต้นทั้งหมด สามารถแยกประเด็นสรุปได้ว่า    การมีส่วนร่วมของประชาชนเกิดขึ้นจาก เป้าหมายที่ต้องการ  ค่านิยม ความเชื่อ วัฒนธรรมประเพณี   ความผูกพัน  การเสริมแรง  โอกาส  ความสามารถ   การสนับสนุน   ความคาดหมายในสิ่งที่ต้องการ     โดยมีพื้นฐานของการมีส่วนร่วม ดังนี้ 
                                           1.    การมีส่วนร่วมบนพื้นฐานของเหตุผล
                                           2.    การมีส่วนร่วมบนพื้นฐานของค่านิยม
                                           3.    การมีส่วนร่วมบนพื้นฐานของประเพณี
                                           4.    การมีส่วนร่วมบนพื้นฐานของความผูกพัน  ความเสน่หา
                                   โดยสรุป การมีส่วนร่วมของชุมชนนั้น เกิดจากจิตใจที่ต้องการเข้าร่วมในกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่ง  เพื่อให้บรรลุถึงวัตถุประสงค์ของกลุ่มคนที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตทางสังคม  ซึ่งการเร้าให้คนในชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมนั้น  ผู้ดำเนินงานจะต้องมีความเข้าใจในวิธีการดำเนินชีวิต  ค่านิยม ประเพณี  ทัศนคติของบุคคล เพื่อให้เกิดความสมัครใจเข้าร่วมกิจกรรม
                           2.    ปัจจัยที่ทำให้เกิดการมีส่วนร่วม
                                   การที่ชุมชนจะเข้ามามีส่วนร่วมนั้น มีปัจจัยที่ส่งผลให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วม   ซึ่งมีนักวิชาการได้เสนอแนวคิด ดังนี้
                                   คูฟแมน (Koufman. 1949 : 7) ศึกษาปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาชุมชนในชนบท  พบว่า  อายุ  เพศ  การศึกษา  ขนาดของครอบครัว  อาชีพ  รายได้และระยะเวลาการอยู่อาศัยในท้องถิ่น  มีความสัมพันธ์กับระดับการมีส่วนร่วมของประชาชน
                                   นอกจากนี้  ประยูร  ศรีประสาธน์ (2542 : 5)  ได้นำเสนอปัจจัยของการมีส่วนร่วม ว่าปัจจัยที่ส่งผลต่อการมีส่วนร่วม  มีด้วยกัน  3 ปัจจัย  คือ
                                           1.    ปัจจัยส่วนบุคคล  ได้แก่  อายุ  เพศ
                                           2.    ปัจจัยทางสังคมและเศรษฐกิจ  ได้แก่  การศึกษา  อาชีพ  รายได้  และการเป็นสมาชิกกลุ่ม
                                           3.    ปัจจัยด้านการสื่อสาร ได้แก่  การรับข่าวสารจากสื่อมวลชนและสื่อบุคคล
                                   จากแนวคิดที่กล่าวมาข้างต้น สามารถสรุปปัจจัยต่อการมีส่วนร่วมทำกิจกรรมได้ ดังนี้
                                           1.    ลักษณะส่วนบุคคล  ได้แก่  เพศ  อายุ  ระดับการศึกษา  ประสบการณ์ต่างๆ
                                           2.    ลักษณะทางเศรษฐกิจ  ได้แก่  อาชีพ รายได้
                                           3.    การได้รับข้อมูลข่าวสาร  ได้แก่  ความถี่ในการรับรู้ข่าวสาร  และแหล่งที่มาของข่าวสาร
                           3.    ขั้นตอนการมีส่วนร่วมของชุมชน
        การเข้ามามีส่วนร่วมของประชาชนในชุมชน         เพื่อการกระทำกิจกรรมใดกิจกรรม
หนึ่งให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนนั้น มีนักวิชาการได้เสนอแนวคิดถึงขั้นตอนการมีส่วนร่วมของชุมชน   ดังนี้
                                   ฟอร์นารอฟ (Fornaroff. 1980 : 104)  เสนอว่ากระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน มีขั้นตอนการมีส่วนร่วม  ดังนี้
                                           1.    การวางแผน รวมถึงการตัดสินใจในการกำหนดเป้าหมาย   กลวิธี  ทรัพยากรที่ต้องใช้  ตลอดจนการติดตามประเมินผล
                                           2.    การดำเนินงาน
                                           3.    การใช้บริการจากโครงการ
                                           4.    การมีส่วนร่วมในการรับผลประโยชน์
                                   นอกจากนี้ อภิญญา  กังสนารักษ์ (2544 : 14 – 15) ได้นำเสนอขั้นตอนการมีส่วนร่วมของชุมชนว่า ชุมชนต้องมีส่วนร่วมใน  4 ขั้นตอน  คือ
                                           1.    การมีส่วนร่วมในการริเริ่มโครงการ ร่วมค้นหาปัญหาและสาเหตุของปัญหาภายในชุมชน  ร่วมตัดสินใจกำหนดความต้องการและร่วมลำดับความสำคัญของความต้องการ
                                           2.    การมีส่วนร่วมในขั้นการวางแผน  กำหนดวัตถุประสงค์  วิธีการ  แนวทาง
การดำเนินงาน  รวมถึงทรัพยากรและแหล่งวิทยากรที่จะใช้ในโครงการ
                                           3.    การมีส่วนร่วมในขั้นตอนการดำเนินโครงการ ทำประโยชน์ให้แก่โครงการ  โดยร่วมช่วยเหลือด้านทุนทรัพย์  วัสดุอุปกรณ์  และแรงงาน
                                           4.    การมีส่วนร่วมในการประเมินผลโครงการ  เพื่อให้รู้ว่าผลจากการดำเนินงานบรรลุวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้หรือไม่ โดยสามารถกำหนดการประเมินผลเป็นระยะต่อเนื่องหรือประเมินผลรวมทั้งโครงการในคราวเดียวก็ได้
                                   ส่วน อคิน  รพีพัฒน์  (2547 : 49) ได้แบ่งขั้นตอนการมีส่วนร่วมออกเป็น 4  ขั้นตอน  คือ
                                           1.    การกำหนดปัญหา  สาเหตุของปัญหา  ตลอดจนแนวทางแก้ไข 
                                           2.    การตัดสินใจเลือกแนวทาง  และวางแผนพัฒนา  แก้ไขปัญหา
                                           3.    การปฏิบัติงานในกิจกรรมการพัฒนาตามแผน
                                           4.    การประเมินผลงานกิจกรรมการพัฒนา
                                   ขั้นตอนการเข้ามามีส่วนร่วมของชุมชน  วิรัช  วิรัชนิภาวรรณ  (ออนไลน์. 2547) ได้สรุปและนำเสนอขั้นตอนการมีส่วนร่วมใน ลักษณะ  ได้แก่
                                           ลักษณะที่  1  มีขั้นตอน  ดังนี้ 
1.       การคิด
                                                   2.    การตัดสินใจ
                                                   3.    การวางแผน
                                                   4.    การลงมือปฏิบัติ
                                           ลักษณะที่  2   มีขั้นตอน  ดังนี้ 
                                                   1.    การกำหนดปัญหา
                                                   2.    การวางแผน
                                                   3.    การดำเนินงาน
                                                   4.    การประเมินผล
                                                   5.    การบำรุงรักษา  และพัฒนาให้คงไว้
                                   จากแนวคิดเกี่ยวกับขั้นตอนการมีส่วนร่วมของชุมชนทั้งหมดสรุปได้ว่า  ขั้นตอนของการเข้ามามีส่วนร่วมของชุมชนนั้นมี  6 ขั้นตอน  ได้แก่  
                                           1.    การค้นหาปัญหา  สาเหตุของปัญหา  และแนวทางแก้ไข
                                           2.    ตัดสินใจกำหนดความต้องการ
                                           3.    ลำดับความสำคัญ
                                           4.    วางแผน  กำหนดวัตถุประสงค์  วิธีการ  แนวทางการดำเนินงาน ทรัพยากร
                                           5.    วางแผน  กำหนดวัตถุประสงค์  วิธีการ  แนวทางการดำเนินงาน  ทรัพยากร
                                           6.    ดำเนินงานตามโครงการ  และ/หรือ  สนับสนุนการดำเนินงาน
                                           7.    ประเมินผล
        4.    รูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการศึกษา
                                   จากขั้นตอนของการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อการร่วมทำกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่ง ให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนนั้น  บนพื้นฐานของการเข้ามามีส่วนร่วม  ไพบูลย์  วัฒนศิริธรรม  (ออนไลน์. 2547) ได้นำเสนอความคิดเห็นผ่านบทความ แลหน้าเศรษฐกิจสังคมไทย” สรุปการเข้ามีส่วนร่วมของประชาชนได้ใน  2  ลักษณะ  ได้แก่
                                           1.    การมีส่วนร่วมของประชาชนที่รัฐเป็นผู้นำ  การมีส่วนร่วมในลักษณะนี้เป็นการมองมาจากเบื้องบนหรือมาจากรัฐ ประชาชนเป็นเพียงผู้คอยรับนโยบายและปฏิบัติตาม
                                           2.    การมีส่วนร่วมที่เกิดจากความต้องการของประชาชนด้วยความสมัครใจโดยที่รัฐคอยช่วยเหลือให้คำแนะนำหรือคอยอำนวยความสะดวกเท่านั้น
                                   ทังนี้ จากการที่กฎหมายได้กำหนดบทบาทของท้องถิ่นกับการจัดการศึกษาในสาระมาตรา  41  ของพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ  พ.ศ. 2542  แก้ไขเพิ่มเติม  (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2545  ที่ระบุไว้ว่า  องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีสิทธิจัดการศึกษาในระดับใดระดับหนึ่งหรือทุกระดับตามความพร้อม  ความเหมาะสม  และความต้องการภายในท้องถิ่น  ทั้งนี้  วิชิต  นันทสุวรรณ  และจำนงค์  แรกพินิจ (2541 21-29)ได้นำเสนอรูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการศึกษาไว้ดังนี้
                                           1.    รูปแบบการจัดการศึกษาเพื่อพัฒนาตนเอง  การจัดการศึกษาในลักษณะนี้  เกิดจากความสามารถและความต้องการของคนในชุมชน   ที่มุ่งให้เกิดการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตและตอบสนองความต้องการของสมาชิกในชุมชน  โดยยึดหลักให้ผู้เรียนได้เรียนรู้อย่างไม่มีขีดจำกัดของระยะเวลา สถานที่ เพศ และอายุ เป็นการเปิดโอกาสให้คนได้เรียนรู้ตามอัธยาศัยที่ แท้จริง  ชุมชนได้เข้ามามีบทบาทหลักในการจัดการศึกษา ทั้งนี้ รูปแบบการมีส่วนร่วมตามแนวทางนี้ ต้องอาศัยองค์ประกอบ   อย่างที่มีอยู่ในชุมชน  ได้แก่ คน  ความรู้ และทรัพยากร โดยมีกระบวนการดำเนินการ  คือ 
1.       การวิเคราะห์ – สังเคราะห์  ปัญหาชุมชน
2.       หาทางออกที่เหมาะสมและสอดคล้องกับวิถีชีวิต
3.       ดำเนินการสร้างกิจกรรมเพื่อให้ผู้เรียนได้แก้ไขปัญหาที่มีอยู่
4.       ประเมินผลกิจกรรม
                                                   โดยการกำหนดเนื้อหาหรือกิจกรรมการเรียนรู้ จะเริ่มจากจุดเล็กๆ ที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันแล้วขยายออกไปสู่เนื้อหาหรือกิจกรรมที่ซับซ้อน และเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตทั้งหมด
                                           2.    รูปแบบการมีส่วนร่วมในการจัดการศึกษาของโรงเรียน  ชุมชนมีส่วนร่วมกับโรงเรียนในการสร้างหลักสูตรท้องถิ่นที่สัมพันธ์ และสอดคล้องกับความเป็นจริงของสภาพชุมชน สนองความต้องการและวิถีชีวิตของชุมชนในท้องถิ่น โดยบุคคลในท้องถิ่น เช่น ปราชญ์ชาวบ้าน  ผู้รู้ผู้นำชุมชน  ผู้ปกครอง  มาจัดทำหลักสูตรท้องถิ่นและประเมินผล
                                           3.    รูปแบบการเชื่อมประสานการจัดการศึกษาระหว่างโรงเรียนกับชุมชน  การมีส่วนร่วมของชุมชนในรูปแบบนี้จะเกิดขึ้นเฉพาะกับชุมชนที่มีกระบวนการเรียนรู้ที่เข้มแข็ง  มีองค์กรชุมชนเพื่อจัดการเรียนรู้ร่วมกัน  มีเครือข่ายการเรียนรู้เพื่อการแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับชุมชนอื่น
                                   รูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการศึกษา ตามที่ได้กล่าวมานั้น สรุปได้ว่า  รูปแบบการมีส่วนร่วมในการจัดการศึกษานั้น  นอกจากจะเป็นการมีส่วนร่วมกับโรงเรียนในการพัฒนา  การจัดการเรียนการสอนแล้ว นอกจากจะเป็นการมีส่วนร่วมกับโรงเรียนในการพัฒนาการจัดการเรียนการสอนแล้ว  ยังเป็นไปในลักษณะของการร่วมกันจัดการศึกษาให้แก่คนในชุมชน  เพื่อสร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชนนั้น ๆ  ด้วยบนพื้นฐานของการมีส่วนร่วมในระดับสูง
                                   ในการศึกษาครั้งนี้ ผู้วิจัยมุ่งที่จะพัฒนาความรู้ ทักษะ ของเกษตรกร ซึ่งเป็นประชาชนนอกระบบโรงเรียนในชุมชน  จึงกำหนดใช้รูปแบบการจัดการศึกษาเพื่อพัฒนาตนเอง    โดยมุ่งหมายให้กลุ่มประชากรในชุมชนได้มีโอกาสเข้ามามีส่วนร่วม เพื่อการพัฒนาความรู้ ทักษะและสามารถนำความรู้ที่ได้รับไปใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อตนเอง  และชุมชนได้ต่อไปอย่างยั่งยืน
                                   จากการศึกษาทฤษฎี หลักการ แนวคิด และงานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งหมด สรุปได้ว่า
การมีส่วนร่วมของชุมชน   เกิดจากจิตใจที่ต้องการเข้าร่วมในกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่ง   เพื่อให้เกิดผล  ต่อความต้องการของกลุ่มคนที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตทางสังคม  ทั้งนี้  ในการที่จะให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมอย่างแท้จริงนั้น  การจัดกิจกรรมการมีส่วนร่วมต้องคำนึงถึง  วิถีการดำเนินชีวิต   ค่านิยม  ประเพณี  ทัศนคติของบุคคล   เพื่อให้เกิดความสมัครใจเข้าร่วมกิจกรรม   เพราะกลุ่มคนในชุมชน    มีความแตกต่างกันใน  ลักษณะส่วนบุคคล  ลักษณะทางเศรษฐกิจ และการได้รับข้อมูลข่าวสาร     ทั้งนี้  การเข้ามามีส่วนร่วมของชุมชนโดยสรุปมีขั้นตอมทั้งสิ้น ขั้นตอนคือ  1)  การวิเคราะห์ - สังเคราะห์ปัญหาของชุมชน  2) การวางแผนที่เหมาะสมและสอดคล้องกับวิถีชีวิต  3)  การกำหนดกิจกรรม   4) การดำเนินกิจกรรม  และ 5)  การประเมินผลกิจกรรม   ซึ่งเป็นขั้นตอนของการเข้ามามีส่วนร่วมที่ให้ความสำคัญโดยใช้ชุมชนเป็นศูนย์กลาง โดยมีหน่วยงานภาครัฐคอยช่วยเหลือ ให้คำแนะนำหรืออำนวยความสะดวกเท่านั้น 

ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น